Kaotik ve sert bir gündemin içinden geçiyoruz; oysa çocukların sağlıklı ve yeterli beslenmesi ertelenebilecek, unutulacak ya da görmezden gelinebilecek bir mesele değil. 

• MENEKŞE TOKYAY
• 28 MART 2026

Geçen gün karşıma içimi ısıtan bir görsel çıktı. Kucağında bir kese kağıdına sarılı çiçeklerle sokakta bir kadın yürüyor ve kendine şöyle bir öğütte bulunuyor: “Sevgili kendim. Taşıyacağın tek yük, çiçeklerin olsun.” 

Bu cümleyi Türkiye’deki çocuklar için söylemeyi ne kadar çok isterdim! Sevgili çocuklar, taşıyacağınız tek yük, çocukluğunuz olsun. 

Hatta beraberinde biraz da Didem Madak’ı anarak: “Ben sizin ruhunuza çiçek aşısı yapayım da çiçekler açsın ruhunuz…”

Kaotik ve sert bir gündemin içinden geçiyoruz. Böyle zamanlarda bazı konular ister istemez geri plana düşüyor. Tarihte önemli günler ve haftalar takvim yapraklarında belirdiğinde anımsadığımız gerçeklikler var. Ama ne yazık ki onları da bir sonraki gün unutacak kadar “meşgulüz”. 

Oysa çocukların sağlıklı ve yeterli beslenmesi, tek bir güne sığacak, ertelenebilecek, unutulacak ya da görmezden gelinebilecek bir mesele değil. 

Dünya çapında kutlanan 12 Mart Dünya Okul Yemekleri Günü, tam da bu nedenle önemliydi: Okulda sunulan bir öğün yemek, yalnızca o günün açlığını gidermekle kalmıyor; çocukların eğitimine, sağlığına ve toplumun geleceğine doğrudan temas eden kalıcı ve kapsayıcı bir etki yaratıyor.

Açlığı azaltmasından hane bütçeleri üzerindeki yükü hafifletmesine, kadınların istihdamından çocukların vitamin ihtiyacının giderilmesine, eğitimde başarıyı ve okula devamlılığı artırmasından yerel ekonomileri desteklemesine kadar okul yemekleri, uzun zamandır çocukların iyi olma haline ve toplumun refahına yapılan stratejik bir yatırım olarak görülüyor.

2024 yılı Mart ayında kurulan ve benim de bir parçası olduğum Türkiye Okul Yemeği Koalisyonu da bu konunun sürekli gündemde tutulması ve devlet okullarından başlayarak ücretsiz ve sağlıklı bir öğün okul yemeği ve temiz suya erişimin sağlanması için uzun süredir çağrıda bulunuyor. 

Beslenme uluslararası siyasetle de yakından bağlantılı. İklim krizine bağlı aşırı hava olayları gıda üretimini sekteye uğratırken, jeopolitik gerilimler ve ticaret kısıtlamaları küresel gıda arzını giderek daha kırılgan hale getiriyor. ABD ve İsrail’in İran’ı vurması ve Hürmüz Boğazı’nın durumundaki belirsizliğin küresel gıda fiyatları üzerindeki etkisini hep birlikte görüyoruz. 

Sağlıksız Beslenmenin Sonucu 

Beslenme sadece midenin doyması da değil. İşin bir de “sağlıksız” beslenme yanı var. Mevcut eğilimler, 2050 yılına gelindiğinde her üç çocuktan birinin obeziteyle yaşamak zorunda kalabileceğine işaret ediyor. 

Kalp-damar hastalıkları, hipertansiyon ve tip 2 diyabet gibi kardiyometabolik hastalıklar artık dünyada en fazla ölüme yol açan sağlık sorunu haline gelmiş durumda. Bu tablonun arkasındaki en güçlü itici faktör olarak ise obezite gösteriliyor. Ve obezitenin en hızlı yayıldığı yaş aralığı da çocukları içeriyor. 

Dünya Obezite Federasyonu’nun yayımladığı son raporu görünce dehşete düştüm. Dünya Obezite Atlası’na göre, Türkiye’de her 3 çocuktan biri ya obeziteyle mücadele ediyor ya da fazla kilolu. 5-19 yaş aralığındaki 19 milyon çocuk arasında 6,8 milyon kadarı obezite riski taşıyor. Bu sayı Almanya’nın 2, Fransa’nın ise neredeyse 4 katına karşılık geliyor. 

Türkiye’de kilo kaynaklı hipertansiyonu olan çocuk sayısının ise 512 bin çocuk olduğu, aynı raporda karşıma çıkan bir diğer kritik veri. Türkiye’de karaciğer yağlanması tanısı konan çocuk sayısı ise 1,5 milyona yakın. Evet, yanlış okumadınız: karaciğer yağlanması ve çocuklar! Tüm bunların kamu sağlığı sistemine ciddi bir ekonomik yük getireceği malum.  

2027 yılı itibariyle dünya çapında obeziteli çocuk sayısının tarihte ilk kez düşük kilolu çocuk sayısını geride bırakması bekleniyor. 

Ultra İşlenmiş Gıda Tüketiminde Artış 

Tüm bunlarda sağlıklı ve yeterli gıdaya erişimin olmayışı temel belirleyici sebep. Hele ki çocukların önemli bir kısmının mikro besin eksikliği yaşadığı, yani temel vitaminleri alamadan büyüdükleri, makarna ve ekmekle kısa süreli tokluk hissine karşın gizli açlık çektiği, bodurluk ve kavrukluk oranlarının oldukça arttığı, gün aşırı et tüketiminin çocuklarda bir lüks haline geldiği düşünüldüğünde, bu eğilim daha da anlam kazanıyor. 

Türkiye’de çocuklara yönelik satılan ürünlerin ezici çoğunluğunun ultra işlenmiş gıda kategorisinde olduğu ve büyük kısmının da Dünya Sağlık Örgütü’nün beslenme standartlarına uygun olmadığı, uzun zamandır uzmanların dikkat çektiği bir diğer nokta. 

Dünyadaki eğilimler de bu gidişatı doğrular nitelikte. The Lancet’ta yayımlanan son araştırmalardan biri, mevcut eğilimler değişmezse 2050 yılına gelindiğinde dünya genelinde her üç çocuk ve ergenden birinin obeziteyle yaşayabileceğini ortaya koyuyor. Bu çocukların önemli bir bölümü, ilerleyen yıllarda yaşamı tehdit eden kardiyometabolik hastalıklarla tanışacak.

Bu hastalıkların belirtileri çoğu zaman orta yaşta ortaya çıkıyor ve hastalar ömürleri boyunca tıbbi tedaviye bağımlı hale geliyor. Ancak modern tıbbın sunduğu tüm imkânlara rağmen, bu hastalıklardan etkilenen bireylerin 75 yaşından önce hayatını kaybetme riski hâlâ yüksek. 

Üstelik kardiyometabolik hastalıklara bağlı erken ölümlerin yüzde 80’den fazlası bugün düşük ve orta gelirli ülkelerde yaşanıyor. 

Bu krizin bedeli yalnızca insan hayatıyla da ölçülmüyor. Çocukluk çağında büyük ölçüde önlenebilir olan birçok kardiyometabolik hastalık artık küresel sağlık sistemlerinin karşı karşıya olduğu en büyük mali yük. 

Ücretsiz Okul Yemeği, Obeziteyi Önlüyor 

Politika yapıcıların önünde kritik bir soru var: Eğer gerçekten obezitenin kamu sağlığı üzerindeki etkilerini önlemeyi ciddiye alıyorsak, müdahale için nereden başlamak gerekir? 

Yanıt belli: Çocukların ücretsiz ve sağlıklı besine erişimiyle işe başlanmalı. Beslenme alışkanlıkları erken çocukluk döneminde oluşuyor ve çoğu zaman yetişkinliğe kadar taşınıyor. Öte yandan, insanların yeme davranışları, içinde yaşadıkları gıda ortamları, enflasyon ve siyasi öncelikler tarafından şekillendiriliyor. 

Eğer çocukluk dönemi gerçekten önleme için kritik bir eşikse, o zaman etkili bir müdahalenin üç temel koşulu karşılaması gerekiyor: Çocuklara geniş kapsamda ulaşabilmeli; mevcut sistemlere entegre edilmeli ve tüm sistem siyasi ve mali açıdan uygulanabilir ve sürdürülebilir şekilde tasarlanmalı. 

İşte tam bu noktada okul yemeği programları öne çıkıyor. Dünya Bankası’nın en güncel verileri, okul yemeklerinin dünyadaki en yaygın sosyal koruma mekanizması olduğunu gösteriyor. Milyonlarca aile için okul yemekleri, çocukların günlük beslenme maliyetini hafifletirken, onların obezite gibi çocukluk dönemi hastalıklarından koruyan hayati bir güvence niteliği taşıyor. Bu destek, 2008 küresel finans krizinden COVID-19 salgınına kadar, kriz dönemlerinde daha da genişleyerek etkisini artırıyor.

Japonya ve Şili Örnekleri 

Gelişmiş ülkeler arasında en düşük obezite oranına sahip ülkelerden biri olan Japonya’da okullarda Shokuiku (gıda ve beslenme eğitimi) temelli müfredat ve ücretsiz okul yemeği uygulamasının bu durumda önemli bir payı var. Çocuklar okul sıralarından itibaren sağlıklı beslenmeyi ve yeme kültürünü öğreniyorlar ve bunu sosyalleşmelerinin bir parçası haline getiriyorlar. 

Benzer şekilde, çocukluk çağı obezitesinin ciddi bir sorun olduğu Şili’de de okul yemeği programı sayesinde yüksek kalorili, şekerli ve tuzlu gıdaların yasaklanması mümkün oldu. Şili, Latin Amerika’da en geniş kapsamlı ve en uzun süredir okul yemeği programı uygulayan ülke. Yüksek oranda şeker, doymuş yağ veya kalori içeren gıdaların üzerinde “stop” işareti şeklinde uyarı yapılması ve okullarda satılmasının yasaklanması gibi uygulamalarla Şili, okul temelli obezite önlemede dünya çapında lider konumuna geldi. 

Bugün dünya genelinde okul yemekleri en az 466 milyon çocuğa ulaşıyor ve bu sistem büyük ölçüde ulusal bütçelerle finanse ediliyor. Hatta tarihte ilk kez bu kadar çok çocuk her gün okulda bir öğün yemeğe erişebiliyor. Her yıl dünya çapında 84 milyar dolarlık bir yatırımdan söz ediyoruz. Son iki yılda 32 milyon çocuk daha okul yemeklerinden faydalanmaya başladı. 

Kanada, Danimarka ve Endonezya gibi ülkeler, geçen sene ilk kez bu konuda ulusal program başlatırken, İrlanda ve İngiltere başta olmak üzere birçok gelişmiş ülke de ücretsiz okul yemeği programlarının kapsamını genişletiyor. Çünkü giderek daha fazla ülke, okul yemeklerini yalnızca sosyal destek değil, çocukların ve toplumun genelinin sağlığına yapılan stratejik bir yatırım olarak görüyor. 

Örneğin Eylül 2025’te İrlanda Sosyal Koruma Bakanlığı, Okul Yemekleri programını güçlendirmek amacıyla yeni taahhütler sundu. İrlanda’nın taahhütlerinin kapsamı; yerel düzeyde ilkokullarda sıcak okul yemeği uygulamasını yaygınlaştırmak ve ortaokullara da genişletmekten, güçlü beslenme standartlarını sağlamak, gıda israfını azaltmak ve geri dönüştürülebilir ambalaj kullanmaya, tatiller ve okulların kapalı olduğu dönemlerde okul yemeği uygulamalarını pilot olarak hayata geçirmeye dek uzanıyor. 

Bhutan’da Dünya Gıda Programı’yla birlikte yürütülen Bir Çocuk, Bir Yumurta Girişimi (One-Child, One-Egg initiative) çerçevesinde yetersiz beslenmeyle mücadele ediliyor ve geçen yıldan beri 300 okuldaki 32 bin çocuğa ücretsiz okul yemeğine ek olarak her gün bir yumurta da veriliyor. 

Yeni Çalışma Geliyor 

Bir yandan da Uluslararası Okul Yemekleri Koalisyonu’nun araştırma girişimi olan Okul Sağlığı ve Beslenme Araştırma Konsorsiyumu şu anda önemli bir Beyaz Kitap üzerinde çalışıyor. London School of Hygiene & Tropical Medicine liderliğinde yürütülen ve çok sayıda uluslararası kurumun katkı sunduğu çalışma, hükümetlerin hızlı biçimde harekete geçebilmesi için ölçülebilir ve uygulanabilir adımları gündeme getirecek. 

Bu araştırma hazırlanırken, bazı temel sorular sorulmuş: 

• Okul yemekleri kısa vadede çocukların beslenme kalitesini artırıyor mu?
• Kalıcı beslenme alışkanlıkları kazandırabiliyor mu? 
• İleride kardiyometabolik riskin habercisi olan biyolojik göstergeleri olumlu yönde etkileyebiliyor mu?
• Bu etki hangi koşullar altında güçleniyor?

Bu zamana değin yürütülen iyi uygulama örnekleri, okul yemeklerinin çocukluk döneminde sağlıklı beslenmeyi desteklediğini, uzun vadeli yeme davranışlarını şekillendirdiğini gösteriyor. Dolayısıyla bu uygulamayı yalnızca eğitim politikasının değil, etkili bir halk sağlığı stratejisinin de parçası olarak görmek gerekiyor. 

Küresel düzeyde kardiyometabolik hastalık krizinin aciliyeti, zaten elimizin altında olan sistemleri güçlendirmemizi zorunlu kılıyor. Okul yemekleri programları ise siyasi uygulanabilirlik, mevcut altyapı ve bilimsel akla yatkınlığın nadir biçimde kesiştiği alanlardan biri olarak elimizde adeta tüm kapıları açacak bir anahtar… 

Beyaz Kitap, Haziran 2026’da düzenlenecek Novo Nordisk Bilim Zirvesi’nde kamuoyuna sunulacak.

Kendi yorucu gündemimizden başımızı kaldırdığımızda dünyada aslında çok temel tartışmalar yürütülüyor; önemli raporlar hazırlanıyor; çocukların iyi olma halini sağlamaya yönelik işbirlikleri kuruluyor. 

İçlerinde “yıldızlara kement atarak” kısıtlı kaynakla çocuklar için büyük farklar yaratan az gelişmiş ülkeler de var, bütçesini çocuk dostu şekilde planlayan dünyanın güçlü ekonomileri de… Çocuklarına kamu politikalarında öncelik veren ülkeler, bu tartışmalar ve çalışmalardan dersler çıkararak atacakları adımları belirliyor; taahhütlerde bulunuyor; eylem planlarını hayata geçiriyor. 

Biz ise ücretsiz okul yemeği konusunda dünya çapında bir referans olan ve üye ülkelere teknik uzmanlıktan iyi uygulama paylaşımına dek çok akılcı ve etkin bir yol haritası sunan 113 üye ülkeli Uluslararası Okul Yemekleri Koalisyonu’na halen üye değiliz. 

Hep söylüyorum, bir kez daha tekrarlayayım: Çocukların ücretsiz ve sağlıklı okul yemeğine erişimi söz konusu olduğunda Türkiye’nin kaynak sorunu yok, yanlış tercih ve önceliklendirme sorunu var. Çocukları önceleyen doğru ve nitelikli uluslararası işbirlikleri kuramama, bu konudaki uluslararası gündemi yeterince takip etmeme ve iyi uygulama örneklerinden gerekli şekilde ilham almama sorunu var. 

Ve bunun bedelini hep birlikte -ve en çok da çocuklarla birlikte- ödedik, ödemeye devam ediyoruz.  

Baharın, sağlığın, uzun ömrün ve gücün simgesi Marteniçka’ları, bu sene sadece kendimiz için değil çocuklar için de güçlü başlangıçlar olması dileğiyle bağlayalım. Ne dersiniz? 

Çiçekler Açsın Mideniz